2026 жылы Семей сынақ полигонының жабылғанына 35 жыл толады. 1991 жылғы 29 тамызда Қазақстан Президентінің Жарлығымен әлемдегі ең ірі ядролық полигондардың бірі өз жұмысын тоқтатты. Бұл шешім еліміз үшін ғана емес, бүкіл әлемдік ядролық қаруға қарсы қозғалыс үшін де тарихи маңызға ие болды. Алайда полигонды жабу сынақтардың қырық жылға жуық уақыттағы зардаптарын жоюға қарағанда әлдеқайда оңай болды. Ұлан-ғайыр аумақта сынақ объектілері, штольнялар мен ұңғымалар, радиоактивті ластанған учаскелер қалды, ең бастысы – бұл аумақта не болып жатқаны және оның қаншалықты қауіпсіз екені туралы тұтас түсінік іс жүзінде болмады.
Осы жылдар бойы Қазақстан Республикасының Ұлттық ядролық орталығы бұрынғы полигонды зерттеу және оны қауіпсіз жағдайға келтіру бойынша негізгі жұмыстарды жүргізіп келеді. 35 жыл ішінде не атқарылды, бүгінгі таңда ССП аумағы қаншалықты зерттелді, қай жерлер әлі де ерекше режимді қажет етеді және полигон тарихына біржолата нүкте қоюға бола ма – бұл туралы Радиациялық қауіпсіздік және экология институтының директоры Айдарханов Асан Оралханұлымен сұхбатымызда сөз болады.
— Семей сынақ полигонының жабылғанына 35 жыл өтті. 1990 жылдардың басында оның аумағы қандай жағдайда болды?
— Ең алдымен, ауқымын түсіну қажет. Семей сынақ полигонының аумағы шамамен 18,3 мың шаршы километрді құрайды. Бұл аумақта ондаған жылдар бойы жер үсті, әуе және жерасты ядролық сынақтарын жүргізуге арналған аса күрделі инфрақұрылым қалыптастырылды.
Полигон жабылғаннан кейін мұнда штольнялар, сынақ ұңғымалары, техникалық құрылыстар, радиоактивті түсімдердің іздері және жекелеген жергілікті ластану учаскелері қалды. Сонымен қатар бүкіл аумақтың радиациялық жағдайы туралы толық көрініс болған жоқ.
Сондықтан полигонды жабу – алғашқы әрі аса маңызды қадам ғана болды. Ластану нақты қай жерде шоғырланғанын, радионуклидтердің табиғи ортада қалай әрекет ететінін, олардың таралу жолдары бар-жоғын және қай аумақтарға кіруді шектеу мен арнайы қауіпсіздік шаралары қажет екенін анықтау керек болды.
— Яғни полигон жабылғаннан кейін бүкіл аумақты жай ғана қоршап қойып, мәселе шешілді деп есептеуге болмайтын болды ма?
— Жоқ. Оның үстіне кейінгі зерттеулер ССП-ның бүкіл аумағын бірдей қауіпті деп қарастыру дұрыс болмайтынын көрсетті.
Мұндағы радиациялық жағдай өте әркелкі. Сынақ жүргізу үшін тікелей пайдаланылмаған едәуір кең аумақтар бар. Негізгі ластану нақты сынақ алаңдарымен, радиоактивті түсімдердің іздерімен және жекелеген жергілікті учаскелермен байланысты.
Сондықтан бұрынғы полигонның бүкіл аумағына формалды түрде қарамай, әрбір учаскені егжей-тегжейлі ғылыми зерттеу қажет болды.
— Ұлттық ядролық орталықтың жұмысы неден басталды?
— Алғашқы кезектегі міндеттердің бірі ядролық сынақтарды жүргізуге тікелей байланысты нысандарды қауіпсіз жағдайға келтіру болды.
Дегелең тау массивінде жерасты ядролық жарылыстары жүргізілген штольнялар, ал «Балапан» алаңында сынақ ұңғымалары орналасқан. Оларды одан әрі пайдалануға және рұқсатсыз кіруге жол бермеу қажет болды.
Көптеген жылдар бойы штольнялар мен ұңғымаларды жою және консервациялау жұмыстары жүргізілді, аса маңызды нысандардың физикалық қорғалу деңгейі күшейтілді. Бұл жұмыс радиациялық қауіпсіздік тұрғысынан ғана емес, ядролық қаруды таратпау тұрғысынан да үлкен маңызға ие болды.
— Бүгінде бұрынғы полигон аумағы қаншалықты зерттелген?
— Осы жылдар ішінде орасан зор көлемде зерттеу жұмыстары жүргізілді. Мамандар топырақты, жерүсті және жерасты суларын, атмосфералық тасымалды, өсімдіктер дүниесін және жануарлар әлемін зерттеді. Жүздеген мың өлшеу жасалды.
Бүгінде Ұлттық ядролық орталықтың радиоэкологиялық базасында қоршаған орта объектілерінің 150 мыңнан астам сынамасы туралы мәлімет бар. Әрбір сынама бойынша далалық және зертханалық зерттеулердің нәтижелері, соның ішінде сынама алынған координаттар, радиометриялық параметрлер және радионуклидтік құрамы тіркеледі.
Сонымен қатар мыңнан астам тақырыптық қабатты және 100 мыңнан астам объект туралы мәліметті қамтитын мамандандырылған геоақпараттық жүйе құрылды.
Іс жүзінде ондаған жылдар бойғы зерттеулер нәтижесінде бұрынғы полигон аумағының толыққанды радиациялық картасы қалыптастырылды.
— Ғалымдар үшін қандай радионуклидтер негізгі қызығушылық тудырады?
— Техногенді радионуклидтердің бірқатар түрінің – цезий-137, стронций-90, америций-241, тритий, плутоний изотоптарының қозғалысы зерттеледі.
Олардың әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар. Мысалы, плутоний салыстырмалы түрде аз қозғалмалы және топырақта ұзақ уақыт сақталуы мүмкін. Цезий биологиялық процестерге қосыла алады, ал стронций кальцийге ұқсастығына байланысты сүйек тінінде жинақталуы мүмкін.
Тритий ластанудың жерасты суларымен жылыстауын зерттеу кезіндегі маңыздылығы ерекше.
Сондықтан қандай да бір радионуклидтің шоғырлануын ғана емес, оның қаншалықты қозғалмалы екенін, сумен немесе шаңмен тасымалдана алатынын, өсімдіктерге түсіп, одан әрі қоректік тізбектерге ене алатынын түсіну маңызды.
— Радиоактивті заттектердің адамға азық-түлік арқылы түсу мүмкіндігі зерттелді ме?
— Иә. Бұл зерттеулердің жеке әрі маңызды бағыты болды.
Эксперименттік фермерлік шаруашылықта радионуклидтердің топырақ пен судан мал азықтық өсімдіктерге, одан кейін ауыл шаруашылығы жануарларының ағзасына және мал шаруашылығы өнімдеріне – етке, сүтке, жұмыртқаға өтуі зерттелді. Өңірімізге тән өсімдік шаруашылығы өнімдері де зерттелді.
Мұндай зерттеулер аумақтың абстрактілі ластану деңгейін емес, жерлерді шаруашылықта пайдаланудың нақты нұсқасы кезіндегі шынайы қатерлерді бағалау үшін қажет.
— Халықты алаңдататын негізгі мәселелердің бірі – ластанудың полигон аумағынан тыс таралу мүмкіндігі. Мұндай қатер қаншалықты бақыланады?
— Сондықтан радионуклидтердің жылыстау жолдарын зерттеуге үлкен көңіл бөлінеді
